Znaczenie skrótu LGBTQIAP i wyjaśnienie poszczególnych pojęć

Spotykasz się ze skrótem LGBTQIAP i nie wiesz, co dokładnie oznacza każdy z jego elementów? Chcesz lepiej zrozumieć pojęcia związane z orientacją psychoseksualną i tożsamością płciową? Z poniższego artykułu poznasz znaczenie liter w skrócie LGBTQIAP oraz powiązane z nimi terminy.

Co oznacza skrót LGBTQIAP?

Akronim LGBTQIAP opisuje różnorodność orientacji psychoseksualnych, tożsamości i doświadczeń osób, które nie mieszczą się w schemacie heteronormatycznym i cispłciowym. Z biegiem lat ten skrót się wydłużał, bo kolejne grupy domagały się nazwania i widoczności własnych przeżyć. Dziś jest on jednocześnie narzędziem opisu i symbolem ruchu na rzecz równości.

Każda litera odwołuje się do konkretnej grupy lub postawy. Podstawowe rozwinięcie wygląda tak: L – lesbijki, G – geje, B – osoby biseksualne, T – osoby transpłciowe, Q – osoby queer, I – osoby interpłciowe, A – osoby aseksualne lub sojusznicze, P – osoby panseksualne. W niektórych wersjach litera Q oznacza także questioning, czyli osoby, które dopiero odkrywają swoją tożsamość płciową lub orientację.

L, G i B

Litery L i G odnoszą się do orientacji homoseksualnej, ale opisują ją z perspektywy różnych płci. Lesbijki to kobiety, które odczuwają romantyczny lub seksualny pociąg do kobiet. Geje to mężczyźni, których pociąg kieruje się w stronę innych mężczyzn. W wielu kontekstach angielskie słowo „gay” bywa używane szerzej i obejmuje wszystkie osoby nieheteroseksualne.

Litera B oznacza biseksualność. Osoby biseksualne mogą odczuwać pociąg do tej samej i innej płci. Współcześnie biseksualność często rozumie się szeroko jako parasol dla orientacji, w których pociąg może obejmować dwie lub więcej płci, nie tylko kobiety i mężczyzn w ścisłym, binarnym podziale.

Panseksualność i biseksualność – czym się różnią?

W rozmowach często pojawia się pytanie, jak odróżnić biseksualność od panseksualności. W praktyce granice między tymi terminami bywają płynne i część osób używa ich zamiennie. Różnica dotyczy przede wszystkim tego, jak opisuje się zakres potencjalnego pociągu.

Osoby panseksualne deklarują, że mogą zakochiwać się i odczuwać pociąg seksualny do ludzi niezależnie od ich tożsamości płciowej. Dla panseksualności płeć drugiej osoby nie jest żadną przeszkodą ani warunkiem. Biseksualność bywa opisywana jako pociąg do „więcej niż jednej płci”, dlatego wiele osób włącza w ten termin także panseksualność, traktując go jako pojęcie zbiorcze.

Tożsamość płciowa, cis i trans – o co chodzi?

Orientacja psychoseksualna mówi, do kogo czujesz pociąg. Tożsamość płciowa opisuje, kim jesteś jako osoba w odniesieniu do płci. To wewnętrzne poczucie bycia kobietą, mężczyzną, osobą niebinarną, agender i wieloma innymi możliwymi konfiguracjami. Może być zgodne lub niezgodne z płcią przypisaną przy urodzeniu.

W debacie pojawiają się dwa ważne przedrostki: cis- i trans-. Pozwalają one precyzyjnie opisywać różne doświadczenia związane z płcią, bez wartościowania żadnej z dróg jako „bardziej normalnej”.

Co oznacza cis?

Przedrostek cis- pochodzi z łaciny i znaczy „po tej samej stronie”. Osoba cispłciowa (cis) to ktoś, czyja płeć przypisana przy narodzinach jest zgodna z tym, jak siebie rozumie i określa. Innymi słowy – jeśli od dziecka traktowano cię jako dziewczynkę i tak nadal siebie postrzegasz, to jesteś osobą cispłciową.

Przeciwieństwem jest przedrostek trans-, który w tym kontekście oznacza, że wewnętrzne poczucie płci jest inne niż wpisane w dokumenty. Zwrócenie uwagi na istnienie cis i trans pomaga zauważyć, że doświadczenie „spójnej” płci także jest określoną pozycją, a nie brakiem tożsamości.

Czym jest transpłciowość?

Osoby transpłciowe to ludzie, których tożsamość płciowa lub ekspresja płciowa nie zgadza się z oczekiwaniami wobec płci przypisanej przy narodzinach. Ktoś może zostać wpisany w dokumentach jako „mężczyzna”, a wewnętrznie czuć się kobietą, osobą niebinarną lub funkcjonować poza prostym podziałem kobieta/mężczyzna.

Część osób trans podejmuje tranzycję, czyli proces dostosowywania życia do odczuwanej płci. Może on obejmować zmianę imienia, stosowanych zaimków, wyglądu, dokumentów, a czasem także terapię hormonalną czy operacje. Inne osoby trans nie decydują się na medyczne kroki lub nie mają do nich dostępu. Transpłciowość nie jest orientacją – osoba trans może być heteroseksualna, homoseksualna, biseksualna, aseksualna lub panseksualna.

Niebinarność i inne tożsamości płciowe

Niebinarność to określenie zbiorcze na wszystkie tożsamości, które nie mieszczą się w sztywnym podziale na kobietę i mężczyznę. Osoba niebinarna może czuć się czasem bliżej jednej płci, czasem żadnej albo traktować swoją płeć jako mieszankę różnych elementów. Tego typu doświadczenia nie są nowe, ale dopiero od niedawna dostały własne nazwy.

W ramach niebinarności pojawiają się między innymi pojęcia: agender/genderless (brak określonej tożsamości płciowej lub tożsamość neutralna) oraz genderfluid (tożsamość płciowa zmienna w czasie). Dla wielu osób użycie właściwego słowa i odpowiednich zaimków jest ważnym gestem uznania ich podmiotowości.

Queer, heteronormatywność i język inkluzywny

Słowo queer przeszło długą drogę – od obelgi do dumnej autodefinicji. Dziś jest to pojęcie zbiorcze opisujące osoby i zjawiska, które nie mieszczą się w sztywnych kategoriach heteroseksualności i cispłciowości. Dla części ludzi queerowość to także świadomy sprzeciw wobec ograniczających etykiet.

Teoria queer podkreśla płynność i niejednoznaczność w sferze płci, seksualności i tożsamości. Zwraca uwagę, jak język i normy społeczne mogą zmuszać jednostki do dopasowywania się do cudzych wyobrażeń o tym, „kim powinny być”. Dzięki temu łatwiej zrozumieć, skąd bierze się potrzeba ciągłego poszerzania akronimu LGBTQIAP.

Czym jest heteronormatywność?

Heteronormatywność to przekonanie, że każdy człowiek jest z założenia heteroseksualny i cispłciowy, a wszystko poza tym stanowi odstępstwo od normy. Taki sposób myślenia przenika prawo, kulturę, szkołę, media i codzienne relacje. Kiedy ktoś odbiega od tego wzorca, musi się tłumaczyć, „wychodzić z szafy” i odpowiadać na niechciane pytania.

Socjolog Michael Warner wprowadził termin heteronormatywność do dyskursu naukowego, opisując, jak ta idea tworzy podział na „normalnych” i „innych”. Skutkiem jest stres, dyskryminacja i cierpienie osób, które nie wpisują się w przyjęty wzór – właśnie one trafiają pod parasol LGBTQIAP.

Dlaczego mówimy „osoba nieheteronormatywna”?

Określenie osoba nieheteronormatywna ma podkreślić, że orientacja psychoseksualna to coś więcej niż sam seks. Nie zawiera końcówki „-seksualny”, kojarzonej wyłącznie z aktywnością seksualną, ale obejmuje także romantyczność, emocje, bliskość i tożsamość. Jest przy tym szerokie – obejmuje osoby homo-, bi-, aseksualne, transpłciowe oraz te, które nie chcą się jednoznacznie definiować.

Wybór takich słów dobrze pokazuje, jak język tworzy rzeczywistość. Kiedy opisujesz kogoś w sposób, który szanuje jego doświadczenie, wysyłasz sygnał, że jest mile widziany. Gdy używasz określeń obraźliwych lub lekceważących, budujesz świat pełen lęku i odrzucenia.

Słowa mają moc – mogą wspierać, ale też ranić, wykluczać i odbierać ludziom poczucie godności.

Aseksualność i aromantyczność – brak pociągu czy coś więcej?

Aseksualność jest jednym z elementów litery A w skrócie LGBTQIAP. Wciąż bywa mylona z celibatem, brakiem libido lub skutkiem traumy, choć badania i głosy samych osób aseksualnych pokazują zupełnie inny obraz. To ważne, bo nieporozumienia wokół aseksualności potrafią mocno utrudniać życie.

Naukowcy, tacy jak Alfred Kinsey czy Anthony Bogaert, zwracali uwagę, że zawsze istniała część populacji, która nie odczuwała pociągu seksualnego. Dopiero rozwój internetu i powstanie społeczności takich jak AVEN (Asexual Visibility and Education Network) sprawiły, że te osoby zaczęły się odnajdywać i wspólnie opisywać własne doświadczenia.

Czym jest aseksualność?

Aseksualność to całkowity lub częściowy brak pociągu seksualnego do innych osób. Nie jest to decyzja o rezygnacji z seksu ani choroba, którą trzeba „naprawić”. Zazwyczaj osoby aseksualne mówią o swojej orientacji jako o czymś wrodzonym i stałym. Mogą natomiast odczuwać pociąg romantyczny, estetyczny czy emocjonalny.

Aseksualność opisuje się często jako spektrum. W jego ramach mieszczą się różne tożsamości, na przykład demiseksualność, w której pociąg seksualny może się pojawić dopiero po zbudowaniu silnej więzi emocjonalnej. Istnieją też osoby z tzw. „szarej strefy” aseksualności, doświadczające pociągu bardzo rzadko lub w specyficznych okolicznościach.

Aseksualność a orientacja romantyczna

Osoby aseksualne często dzielą się opisem swojej orientacji na dwie płaszczyzny. Pierwsza to brak lub niski poziom pociągu seksualnego. Druga to orientacja romantyczna, czyli to, do kogo kieruje się potrzeba budowania więzi romantycznej. Dzięki temu można np. odróżnić bycie aseksualnym od bycia aromantycznym.

Ktoś może być na przykład aseksualny i biromantyczny, czyli nie odczuwać pociągu seksualnego, ale zakochiwać się w osobach różnych płci. Kto inny będzie aromantyczny, czyli nie będzie szukał relacji romantycznej, ale jednocześnie może odczuwać pociąg seksualny. Tego typu kombinacje pokazują, jak złożone potrafi być ludzkie doświadczenie bliskości.

Jak osoby aseksualne podchodzą do aktywności seksualnej?

Brak pociągu seksualnego nie oznacza automatycznie obrzydzenia do seksu. W spektrum aseksualności wyróżnia się różne postawy wobec aktywności seksualnych. Ważniejsze od definicji jest to, jak dana osoba się z nimi czuje i jakie ma granice. Te różnice bywają zaskakująco duże nawet wśród ludzi o bardzo podobnych etykietach.

Można wyróżnić kilka często opisywanych typów podejścia do seksu u osób aseksualnych:

• osoby, które odczuwają silny wstręt lub lęk przed seksem i unikają zarówno aktywności seksualnych, jak i rozmów na ten temat,
• osoby neutralne wobec seksu, które same nie czują potrzeby współżycia, ale czasem zgadzają się na nie z innych powodów (np. bliskości z partnerem),
• osoby aseksualne, które mimo braku pociągu seksualnego do ludzi potrafią czerpać przyjemność z samego aktu lub autoerotyzmu.

Tak jak w innych orientacjach, także tu pojawiają się fantazje erotyczne, masturbacja czy chęć posiadania dzieci. Różnica polega na tym, że pociąg nie kieruje się ku konkretnym osobom, albo pojawia się w bardzo ograniczonym zakresie.

Interpłciowość, coming out i stres mniejszościowy – jakie doświadczenia kryją się za skrótem?

Litera I w akronimie LGBTQIAP odnosi się do interpłciowości. To doświadczenie, które dotyczy cech ciała, a nie orientacji czy tożsamości. Z kolei codzienność wielu członków społeczności wiąże się z procesem coming outu oraz z tym, co psycholog Ian Meyer nazwał stresem mniejszościowym.

Zrozumienie tych pojęć pozwala inaczej spojrzeć na spory wokół „ideologii LGBT”. Zamiast abstrakcyjnych haseł zobaczysz realne sytuacje, w których ludzie mierzą się z przemocą, niewiedzą otoczenia oraz wymaganiami prawa i instytucji.

Czym jest interpłciowość?

Interpłciowość opisuje osoby urodzone z anatomicznymi, hormonalnymi lub chromosomalnymi cechami płciowymi, które nie mieszczą się w typowym podziale na „kobiece” i „męskie”. Może chodzić o budowę narządów płciowych, wygląd gonad, poziom hormonów lub układ chromosomów. To kwestia ciała, a nie tożsamości czy orientacji.

Osoby interpłciowe mogą identyfikować się jako kobiety, mężczyźni, osoby niebinarne lub trans. Część przyjmuje termin „inter”, inni wolą określenia bezpośrednio związane z płcią przypisaną przy urodzeniu. Najważniejsze, by respektować to, jak dana osoba sama definiuje swoją płeć i sprzeciwiać się przymusowym zabiegom „normalizującym” wykonywanym bez jej świadomej zgody.

Coming out i stres mniejszościowy

Coming out to proces ujawniania swojej orientacji lub tożsamości płciowej przed innymi. Zaczyna się często od wewnętrznego pogodzenia się z tym, kim się jest, a dopiero później pojawia się decyzja, komu i w jakich okolicznościach o tym powiedzieć. Dla jednej osoby pierwszą rozmową będzie wyznanie wobec przyjaciela, dla innej – lekarza, partnerki czy rodzica.

Psycholog Ian Meyer opisał zjawisko stresu mniejszościowego jako dodatkowe obciążenie psychiczne, które wynika z życia w grupie stygmatyzowanej. U osób LGBTQIAP obejmuje ono lęk przed odrzuceniem, doświadczenia dyskryminacji, przemoc, przymus ciągłego „wyjaśniania się” oraz obserwowanie niechętnych reakcji otoczenia. To nie tożsamość sama w sobie szkodzi zdrowiu, ale wrogość i presja społeczna.

Decyzja o coming oucie zawsze należy do osoby, której dotyczy – ujawnianie czyjejś orientacji bez jej zgody jest formą przemocy.

Jak wspierać osoby LGBTQIAP?

Realne wsparcie zaczyna się od prostych, ale konkretnych gestów. Chodzi o stworzenie atmosfery zaufania, w której druga osoba czuje się bezpiecznie z tym, co chce powiedzieć – albo z tym, że na razie nie chce powiedzieć nic. Wiele z tych działań nie wymaga specjalistycznej wiedzy, tylko uważności.

Jeśli ktoś dzieli się z tobą swoim coming outem, szczególnie ważne mogą być takie zachowania:

• jasne zapewnienie, że twoja więź z tą osobą nie zależy od jej orientacji czy tożsamości,
• uważne słuchanie bez oceniania i porównywania do cudzych historii,
• zadawanie pytań tylko wtedy, gdy druga strona ma siłę na rozmowę,
• szanowanie prywatności i nieprzekazywanie dalej tego, co zostało powiedziane w zaufaniu.

Wsparcie to także reagowanie, gdy słyszysz homofobiczne lub transfobiczne żarty. Krótkie zdanie w stylu „ten żart jest raniący” może przerwać mechaniczne powielanie stereotypów. Warto też poszerzać własną wiedzę – poradniki organizacji takich jak Amnesty International czy polskie inicjatywy języka inkluzywnego podpowiadają, jak mówić o różnych grupach bez ich deprecjonowania.

Symbole społeczności – tęczowa flaga i nowe akronimy

Symbole łączą ludzi szybciej niż długie definicje. W przypadku społeczności LGBTQIAP takim znakiem stała się tęczowa flaga, zaprojektowana w 1978 roku przez Gilberta Bakera na prośbę Harveya Milka. Od tego czasu jej wygląd się zmieniał, ale podstawowa idea pozostała – pokazać różnorodność i obecność osób nieheteronormatywnych w przestrzeni publicznej.

Pierwotnie flaga miała więcej kolorów, lecz z powodów technicznych ostatecznie utrwaliła się wersja z sześcioma pasami. Każdy kolor niesie konkretne znaczenie: czerwony – życie, pomarańczowy – ukojenie, żółty – słońce, zielony – naturę, niebieski – spokój ducha, fioletowy – ducha walki i zapał. W 1994 roku tęczowa flaga została szeroko uznana za symbol społeczności LGBTI.

Progress Flag i inne rozszerzenia

W ostatnich latach pojawiła się Progress Flag, zaprojektowana przez Daniela Quasara. Do tradycyjnej tęczy dodano trójkąt z boku, w którym znajdują się: różowy, jasnoniebieski i biały (flaga osób transpłciowych) oraz brązowy i czarny (osoby o innym kolorze skóry niż biały). Trójkąt skierowany jest w prawo, co ma symbolizować ruch ku włączeniu grup dotąd marginalizowanych.

Podobnie rozwijały się same akronimy. Od LGBT przeszliśmy do LGBTQIA, LGBTQIAP, a nawet dłuższych form. Część osób woli skrót z plusem, inni stawiają na ogólne określenie „queer”. Dyskusja o długości akronimu odsłania napięcie między wygodą języka a potrzebą widoczności – każdy chce, by jego doświadczenie było nazwane, a nie ukryte pod etykietą „inne”.

Obok tych skrótów funkcjonuje też np. FLINTA (Female, Lesbian, Intersex, Trans, Agender), używana tam, gdzie chce się podkreślić przestrzeń dla wszystkich, którzy nie są cis mężczyznami. Różne skróty spełniają odmienne funkcje, ale wszystkie wyrastają z tej samej potrzeby: być nazwanym po swojemu i mieć miejsce w języku.